GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 2 — नद्या

नदी म्हणजे जमिनीवरून नैसर्गिकरीत्या वाहणारा पाण्याचा प्रवाह. नदी जिथे सुरू होते तो तिचा उगम. नदी जिथे दुसऱ्या नदीला, सरोवराला किंवा समुद्राला मिळते ते तिचे मुख. गुरुत्वाकर्षणामुळे पाणी उताराच्या दिशेने वाहते.

नदीच्या प्रवाहातील संज्ञा

वाहत्या पाण्यामुळे खडक व जमिनीची झीज होते. याला खनन (अपक्षरण) म्हणतात. नदी माती, वाळू आणि खडकांचे कण वाहून नेते. या कणांना गाळ म्हणतात. उतार कमी झाल्यावर नदी नागमोडी वळणे घेऊ शकते. गाळ साचून सुपीक मैदाने तयार होतात.

बारमाही, हंगामी आणि उगमप्रदेशानुसार नद्या

बारमाही नदीत साधारण वर्षभर पाणी वाहते. पाऊस, भूजल आणि काही नद्यांत वितळलेले हिम तिचा प्रवाह टिकवतात. हंगामी नदी प्रामुख्याने पावसाळ्यात वाहते आणि कोरड्या काळात आटू शकते.

गोदावरीसारखी मोठी द्वीपकल्पीय नदी बारमाही असते. तिच्या पाण्याचे प्रमाण ऋतूनुसार बदलते.

गंगा, यमुना, सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा

गंगा — उत्तराखंडच्या गंगोत्री हिमनदीतून भागीरथी उगम पावते. देवप्रयाग येथे भागीरथी व अलकनंदा मिळाल्यावर प्रवाहाला गंगा म्हणतात. गंगा सुमारे 2,525 किमी लांब असून तिचे खोरे भारतात क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठे आहे. ती भारताची राष्ट्रीय नदी आहे. यमुना, गोमती, घाघरा, गंडक, कोसी आणि सोन तिच्या प्रमुख उपनद्या आहेत.

यमुना — उत्तराखंडच्या यमुनोत्री हिमनदीत उगम. गंगेची लांबीने सर्वांत मोठी उपनदी. चंबळ, बेतवा आणि केन तिला मिळतात. दिल्ली, मथुरा व आग्रा यमुनेकाठी आहेत. प्रयागराज येथे गंगा आणि यमुना मिळतात. तेथील त्रिवेणी संगमाशी धार्मिक परंपरेत सरस्वतीचे नाव जोडले जाते.

सिंधू — तिबेटमधील मानसरोवराजवळील पर्वतीय प्रदेशात उगम. लडाख व पाकिस्तानातून वाहून अरबी समुद्राला मिळते. ऐतिहासिक पंजाबशी संबंधित 5 नद्या झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज आहेत. त्यांपैकी सतलज सर्वांत लांब आहे.

ब्रह्मपुत्रा — तिबेटच्या हिमनदीप्रदेशातून वाहणारी नदी तिथे त्सांगपो म्हणून ओळखली जाते. अरुणाचल प्रदेशात सियांग किंवा दिहांग, तर आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा हे नाव आहे. दिबांग आणि लोहित या नद्या तिच्या प्रवाहात मिळतात. मान्सूनमध्ये आसाममध्ये पूर येऊ शकतात.

गंगा, ब्रह्मपुत्रा व मेघना यांच्या गाळातून जगातील सर्वांत मोठा गंगा–ब्रह्मपुत्रा–मेघना त्रिभुज प्रदेश तयार झाला. तो पश्चिम बंगाल व बांगलादेशात पसरला आहे. त्याच्या सागरी भागात सुंदरबनची खारफुटी वने आहेत. समुद्रालगतच्या खाऱ्या किंवा मिश्र पाण्यात वाढणाऱ्या वनस्पतींना खारफुटी म्हणतात.

द्वीपकल्पीय नद्या आणि त्यांचे उगम

गोदावरी नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वरजवळ ब्रह्मगिरी येथे उगम पावते. तिची लांबी सुमारे 1,465 किमी आहे. द्वीपकल्पीय भारतातील लांबीने सर्वांत मोठी नदी आणि क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठे नदीखोरे गोदावरीचे आहे. तिला दक्षिण गंगा व वृद्ध गंगा म्हणतात. आंध्र प्रदेशात तिचे मुख बंगालच्या उपसागरात आहे. तेथील त्रिभुज प्रदेशात कोरिंगा खारफुटी वने आहेत.

खचदरी म्हणजे भूकवचातील तड्यांदरम्यानचा भूभाग खचून तयार झालेली दरी. नर्मदा, तापी आणि माही अरबी समुद्राच्या दिशेने वाहतात. गोदावरीच्या उपनद्यांत प्रवरा, पूर्णा, मांजरा, प्राणहिता, इंद्रावती आणि शबरी येतात. वर्धा व वैनगंगेचा संयुक्त प्रवाह प्राणहिता म्हणून गोदावरीला मिळतो.

नद्या, धरणे आणि लोकजीवन

नद्या पिण्याचे पाणी, सिंचन, मासेमारी आणि वाहतुकीला आधार देतात. सिंधू नदीप्रणालीच्या परिसरात सिंधू संस्कृती विकसित झाली. धरण प्रवाह अडवते. त्यामागचा पाणीसाठा म्हणजे जलाशय. साठवलेले पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी वापरतात.

जलाशयासाठी काही गावे, शेती किंवा जंगले पाण्याखाली जाऊ शकतात. त्यामुळे लोकांचे पुनर्वसन आणि सजीवांच्या अधिवासांची काळजी महत्त्वाची ठरते. धरणामुळे नदीच्या खालच्या भागाकडे जाणारा प्रवाह आणि गाळ बदलू शकतो.

नदीप्रदूषण, पूर आणि संवर्धन

• कचरा, प्लास्टिक, घरगुती सांडपाणी व कारखान्यांतील रसायने नदीचे पाणी दूषित करतात. स्वच्छ दिसणाऱ्या पाण्यातही विरघळलेले हानिकारक पदार्थ किंवा न दिसणारे सूक्ष्मजीव असू शकतात.
• शेतातील जादा खते पाण्यात गेल्यास शैवालांची अतिवाढ होऊ शकते. मृत शैवालांचे विघटन करताना सूक्ष्मजीव ऑक्सिजन वापरतात. पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन कमी झाल्यास जलचरांना धोका वाढतो.
• अतिवृष्टीने नदी किनारे ओलांडते तेव्हा पूर येतो. कोसीला ‘बिहारचा शोक’ आणि दामोदरला ऐतिहासिकरीत्या ‘बंगालचा शोक’ म्हटले जाते. दीर्घकाळ अपुरा पाऊस पडल्यास नदीचा प्रवाह कमी होतो आणि दुष्काळाची स्थिती निर्माण होऊ शकते.
• सांडपाणी प्रक्रिया करूनच नदीत सोडावे. नदीकिनाऱ्याची वनस्पती जपल्याने मातीची धूप कमी होते. राष्ट्रीय जल अभियान पाणी बचत व योग्य वाटपावर भर देते. गंगेच्या संवर्धनासाठी नमामि गंगे कार्यक्रमाला जून 2014 मध्ये मान्यता मिळाली.

जगातील प्रमुख नद्या