GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 25 — पिके

पिके आणि त्यांचे हंगाम

शेतात एकाच प्रकारच्या वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर लावल्या की त्या लागवडीला पीक म्हणतात. हवामान, जमीन, पाणी आणि उपयोग पाहून पीक निवडतात.

पेरणी आणि कापणीचे महिने पीक व प्रदेशानुसार बदलतात. कोरडवाहू शेती प्रामुख्याने पाऊस आणि मातीत साठलेल्या ओलाव्यावर अवलंबून असते. बागायती शेतीत सिंचनाची सोय असते.

उपयोग आणि अनुकूल परिस्थिती

• अन्नधान्ये व कडधान्ये — भात, गहू, ज्वारी, बाजरी, हरभरा आणि तूर.
• तेलबिया — भुईमूग, करडई, मोहरी, तीळ आणि सोयाबीन.
• उद्योगांसाठी पिके — कापसापासून तंतू, उसापासून साखर आणि तागापासून दोर किंवा पोती बनतात.
• फळपिके — आंबा, केळी, द्राक्षे आणि संत्री. फळपिकांची नियोजित लागवड म्हणजे फलोत्पादन.

भाताला साधारण उष्ण, दमट हवामान व भरपूर पाणी लागते. गव्हाला वाढीच्या काळात थंड हवामान अनुकूल असते. बाजरी तुलनेने कमी पावसातही येते. उष्ण हवामान आणि काळी माती कापसाला अनुकूल असतात. भुईमुगाला पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन मानवते.

पीक तयार होण्याचे 7 टप्पे

उगवणीसाठी बियाण्याला पाणी, हवा आणि योग्य तापमान लागते. भाताची रोपे अनेकदा रोपवाटिकेतून मुख्य शेतात लावतात. खत, सिंचन आणि तणनियंत्रणाची वेळ पिकाच्या गरजेनुसार बदलते.

जमीन सुपीक ठेवणे

कुजलेले शेणखत, कंपोस्ट आणि गांडूळखत यांमुळे मातीत सेंद्रिय पदार्थ मिसळतात. विशिष्ट पोषकद्रव्ये पुरवण्यासाठी युरिया किंवा इतर रासायनिक खते वापरतात. NPK मधील N म्हणजे नत्र, P म्हणजे स्फुरद आणि K म्हणजे पालाश.

एकाच शेतात हंगामानुसार वेगवेगळी पिके घेणे म्हणजे पीक फेरपालट. उदाहरणार्थ, गव्हानंतर मूग घेता येतो. कडधान्यांच्या मुळांवरील गाठींतील काही जिवाणू हवेतील नत्र स्थिर करतात.

पाणी देण्याच्या पद्धती

कापणी ते साठवण

कापणीत तयार पीक कापतात. मळणीत कणसे किंवा ओंब्यांपासून दाणे वेगळे करतात. उफणणीत वाऱ्याच्या साहाय्याने हलके भुसकट दूर जाते आणि जड दाणे जवळ पडतात. धान्य साठवण्यापूर्वी वाळवल्याने बुरशीचा धोका कमी होतो. मोठ्या प्रमाणात धान्य धान्यकोठारात किंवा सिलो नावाच्या उभ्या टाकीत साठवतात.

शेतीपूरक व्यवसाय आणि अन्नाचा प्रवास

पशुपालनातून दूध, कुक्कुटपालनातून अंडी व मांस, मत्स्यपालनातून मासे आणि मधमाशीपालनातून मध व मेण मिळते. मधमाश्या परागणालाही मदत करतात.

हरित क्रांतीत 1960 च्या दशकापासून सुधारित बियाणे, सिंचन, खते आणि शेतीचे तंत्र वापरून अन्नधान्य उत्पादन वाढले. विशेषतः गहू आणि भाताच्या उत्पादनात वाढ झाली. या बदलात डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांचे महत्त्वाचे योगदान होते.

अन्नाचा प्रवास शेत → प्रक्रिया किंवा साठवण → वाहतूक → बाजार → घर असा होतो. प्रदेशानुसार पिके बदलतात. पंजाबमध्ये गहू, कर्नाटकात नाचणी आणि मणिपूरमध्ये भात ही परिचित उदाहरणे आहेत.