GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 4 — जमीन आणि पाण्यावरील वनस्पती

वनस्पती नैसर्गिकरीत्या ज्या ठिकाणी वाढते तो तिचा अधिवास. त्या ठिकाणी टिकायला मदत करणाऱ्या रचनेला किंवा गुणधर्माला अनुकूलन म्हणतात. कोरड्या प्रदेशात निवडुंग पाणी साठवतो. जलपर्णीचे फुगीर देठ तिला पाण्यावर तरंगण्यास मदत करतात.

खोडानुसार वनस्पतींचे गट

शाकीय वनस्पती, झुडपे आणि वृक्ष

शाकीय म्हणजे मऊ खोडाची; औषधी उपयोग हा वेगळा निकष आहे. अनेक शाकीय वनस्पती अल्पजीवी; काही मात्र अनेक वर्षे जगतात.

आधाराने चढणाऱ्या आणि जमिनीवर पसरणाऱ्या वेली

वेलींचे खोड दुर्बल असल्यामुळे त्यांना स्वतःचा भार पेलता येत नाही.

वेली तणावे, वेटोळी किंवा चिकटणाऱ्या मुळांनी आधार धरतात. काही वेली आधार मिळाल्यास चढतात; अन्यथा जमिनीवर पसरतात. दुसऱ्या झाडाचा आधार घेणारी प्रत्येक वेल त्याचे अन्न शोषत नाही.

गवतांपासून मिळते अन्नधान्य

गवतांची पाने बहुधा लांब, अरुंद आणि सपाट असतात. अनेक गवतांची खोडे पोकळ; ऊस व मक्याची खोडे भरीव असतात. भात, गहू, बाजरी, ज्वारी व नाचणी ही गवते; त्यांचे दाणे आपले अन्नधान्य.

बांबू हे उंच वाढणारे, अनेक वर्षे जगणारे गवत आहे. ऊसही गवताच्या कुलातील वनस्पती; त्याच्या खोडापासून साखर मिळते.

मूळ, खोड आणि पान

वनस्पतीचे मुख्य भाग

साल — वृक्षाच्या खोडाचे बाह्य संरक्षक आवरण. सपुष्प वनस्पतींच्या प्रजननात फुले, फळे आणि बियांची भूमिका असते. सर्व वनस्पतींना हे सर्व अवयव असतीलच असे नाही.

मुळे — आधार आणि शोषण

मुळे वनस्पतीला मातीत घट्ट धरून ठेवतात. ती मातीतील पाणी व विरघळलेली खनिजे शोषून घेतात.

खोड — आधार आणि पदार्थांची वाहतूक

खोड पाने, फुले व फळांना आधार देते. खोडातून पाणी, खनिजे आणि तयार अन्नाची वाहतूक होते.

काही खोडे अन्न किंवा पाणी साठवतात; काही हिरवी खोडे अन्नही तयार करतात.

जमिनीखाली वाढणारा प्रत्येक भाग मूळ नसतो

बटाट्याच्या कळ्यांपासून व आल्याच्या खोडाच्या तुकड्यांपासून नवीन रोपे वाढू शकतात.

पानाच्या देठापुढील पसरट भाग म्हणजे पाते. एकच सलग पाते असलेले साधे पान, तर पाते अनेक पर्णिकांत विभागलेले असल्यास संयुक्त पान. पानाच्या शिरांच्या मांडणीला शिराविन्यास म्हणतात.

शिराविन्यास — पर्णपत्रातील शिरांची मांडणी.

सामान्यतः जाळीदार शिराविन्यासासोबत सोटमूळ आढळते. सामान्यतः समांतर शिराविन्यासासोबत तंतुमय मुळे आढळतात.

वनस्पतीचे अन्न आणि वायूंची देवाणघेवाण

पानांतील हरितद्रव्य प्रकाशाची ऊर्जा ग्रहण करते. या ऊर्जेच्या मदतीने वनस्पती पाणी व कार्बन डायऑक्साइड वापरून अन्न तयार करतात आणि ऑक्सिजन सोडतात. या प्रक्रियेला प्रकाशसंश्लेषण म्हणतात.

पर्णरंध्रे — पानांवरील सूक्ष्म छिद्रे; वायूंची देवाणघेवाण करतात. श्वसन — अन्नातून ऊर्जा मिळवण्याची क्रिया; ती दिवसरात्र चालते. श्वसनात ऑक्सिजन वापरला जातो आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर पडतो.

बाष्पोत्सर्जन — वनस्पतीतून पाणी बाष्परूपाने बाहेर पडणे; मुख्यतः पर्णरंध्रांतून. बाष्पोत्सर्जनामुळे पाने थंड राहण्यास आणि हवेतील आर्द्रता वाढण्यास मदत होते.

फुले, फळे, बिया आणि नवीन रोप

फुलांचे अवयव आणि त्यांची कार्ये

फूल हे सपुष्प वनस्पतीचे प्रजननाशी संबंधित अंग आहे.

जास्वंद व गुलाबाची फुले ठळक दिसतात; गवताची फुले मात्र लहान असतात.

परागीभवनापासून फळ आणि बीजापर्यंत

परागीभवन — परागकण परागकोषातून स्त्रीकेसराच्या कुक्षीवर पोहोचणे. मधमाश्या, फुलपाखरे, काही पक्षी, वारा किंवा पाणी परागवाहन करतात. परागीभवनानंतर योग्य परिस्थितीत फलन होते.

सर्व वनस्पतींना फुले येत नाहीत

म्हणून ‘फुले नाहीत म्हणजे बियाही नाहीत’ असा नियम सर्वांना लागू होत नाही.

बीजपत्र म्हणजे बीजातील गर्भाचा पानासारखा भाग.

हे सामान्य संबंध आहेत. काही वनस्पती अपवाद असतात.

बीजाचे अंकुरण आणि वनस्पतीचे जीवनचक्र

बीजावरण बीजातील लहान गर्भाचे संरक्षण करते. अंकुरण — योग्य पाणी, हवा व तापमान मिळाल्यावर गर्भाची वाढ सुरू होते. पाण्याने बीजावरण मऊ होते; जास्त पाण्यामुळे हवा कमी मिळू शकते.

बहुतेक बियांना अंकुरण्यासाठी प्रकाश आवश्यक नसतो; काहींची गरज वेगळी असते. वाटाण्याचे जीवनचक्र — बी → अंकुर → पानांचे रोप → फुले → बिया असलेल्या शेंगा → रोपाचा जीवनकाळ संपणे.

वारा आणि पाण्यामुळे बीजप्रसार

बीजप्रसार — बिया मूळ वनस्पतीपासून इतर ठिकाणी पोहोचणे. त्यामुळे प्रकाश, पाणी, खनिजे व जागेसाठीची स्पर्धा कमी होते.

प्राणी आणि फळे फुटल्यामुळे बीजप्रसार

खारींनी पुरून ठेवलेल्या, नंतर न खाल्लेल्या काही बियांपासूनही रोपे उगवतात. बीजप्रसारामुळे वनस्पती नवीन भागांत वाढू शकतात.

परजीवी, कीटकभक्षी वनस्पती आणि सहजीवन

परजीवी वनस्पती दुसऱ्या वनस्पतीवर अवलंबून असतात

परजीवी वनस्पती यजमान वनस्पतीतून आवश्यक पदार्थ शोषतात. यजमान — ज्या वनस्पतीवर परजीवी अवलंबून असतो ती वनस्पती.

परजीवी पदार्थ शोषत असल्यामुळे यजमानाचे नुकसान होऊ शकते.

कीटकभक्षी वनस्पती कीटक का पकडतात?

कीटकभक्षी वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न तयार करतात. पोषकद्रव्ये कमी असलेल्या मातीत त्या कीटकांतून विशेषतः नायट्रोजन मिळवतात.

दगडफूल — दोन सजीवांचे सहजीवन

सहजीवन — भिन्न प्रकारच्या सजीवांचे निकट सहवासात राहणे. दगडफूल / लायकेन हे परस्परांना लाभ देणाऱ्या सहजीवनाचे उदाहरण.

बुरशी ही कवकांचा प्रकार आहे; आधुनिक वर्गीकरणात कवक वनस्पतींपेक्षा स्वतंत्र गटात येतात.

जमिनीवरील आणि पाण्यातील अनुकूलने

निवडुंग — वाळवंटात पाणी वाचवणारी रचना

वाळवंटात पाणी कमी आणि तापमानातील चढ-उतार मोठे असतात. निवडुंगाच्या पानांचे काट्यांत रूपांतर; पाण्याची हानी कमी होते. जाड, मांसल खोडात पाण्याचा साठा असतो.

हिरवे खोड प्रकाशसंश्लेषण करून अन्न तयार करते. खोडावरील जाड मेणयुक्त आवरणही पाणी टिकवण्यास मदत करते.

कोरड्या प्रदेशातील वृक्ष आणि त्यांची मुळे

राजस्थानातील बिष्णोई समाज खेजडीच्या संरक्षणाला विशेष महत्त्व देतो.

पर्वतीय प्रदेशातील वनस्पतींचे अनुकूलन

देवदारासारख्या अनेक पर्वतीय वृक्षांची पाने सुईसारखी असतात.

वडाच्या पारंब्या फांद्यांना आधार देतात

वडाच्या मोठ्या फांद्यांवरून मुळे खाली लोंबतात. या मुळांना पारंब्या / आधारमुळे म्हणतात. जमिनीत रुजल्यावर ती जाड होऊन खांबासारखा आधार देतात.

त्यामुळे जड फांद्या पसरू शकतात; वड मोठी सावली देतो. वड अनेक वर्षे, काही वेळा शेकडो वर्षे जगू शकतो.

जलवनस्पतींचे मुख्य गट

पाणकणीस उथळ पाण्यात किंवा काठावर वाढते; त्याचा बराच भाग पाण्याबाहेर असतो.

• जलपर्णी व पाणकोबी मुक्तपणे तरंगतात. जलपर्णी अतिप्रमाणात पसरल्यास पाण्याखालील सजीवांना मिळणारा प्रकाश कमी होऊ शकतो.
• कमळ व कुमुदिनीची मुळे तळाशी रुजतात. पाने पृष्ठभागावर किंवा त्याच्या वर येतात.
• हायड्रिलासारख्या वनस्पती पाण्यात बुडून वाढतात.

उत्तेजना — प्रतिसाद निर्माण करणारा स्पर्श, प्रकाश किंवा इतर बदल.

वनस्पतींचे भाग, उपयोग आणि परस्परावलंबन

परस्परावलंबन — सजीव गरजांसाठी एकमेकांवर अवलंबून असतात. मधमाश्या व काही पक्षी परागीभवनात; प्राणी बीजप्रसारात मदत करतात. सूक्ष्मजीव मृत पाने व अवशेष विघटित करून पोषकद्रव्ये मातीत परत मिसळतात.

विविध वनस्पती व इतर सजीवांची जैवविविधता पर्यावरण समृद्ध करते. स्थानिक वनस्पती जपणे, झाडांची काळजी घेणे व जलस्रोत स्वच्छ ठेवणे आवश्यक.

सूर्यफुलाचे दिसणारे एक मोठे फूल प्रत्यक्षात अनेक लहान फुलांचा समूह आहे. रॅफ्लेशिया हे आकाराने अतिमोठ्या स्वतंत्र फुलाचे उदाहरण आहे.