GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 9 — अन्न आणि पोषक तत्त्वे

अन्नातून शरीराला ऊर्जा, वाढीसाठी पदार्थ आणि शरीराची कामे चालवण्यासाठी आवश्यक घटक मिळतात. या घटकांना पोषक तत्त्वे म्हणतात. वनस्पतींमधून धान्ये, कडधान्ये, भाज्या व फळे मिळतात. दूध, अंडी, मासे व मांस हे प्राणिजन्य स्रोत आहेत.

पोषक तत्त्वे आणि त्यांची कामे

तंतुमय पदार्थ मलविसर्जन सुलभ करतात. फळे, भाज्या, कडधान्ये व संपूर्ण धान्ये यांत तंतू मिळतात. सर्व आवश्यक घटक योग्य प्रमाणात असलेला आहार संतुलित आहार. गरजेपेक्षा कमी, जास्त किंवा असमतोल आहारामुळे कुपोषण होऊ शकते.

जीवनसत्त्वे आणि कमतरता

खनिजे

कॅल्शियम व फॉस्फरस हाडे आणि दातांसाठी उपयोगी. दूध, दही, नाचणी आणि तीळ ही कॅल्शियमची उदाहरणे. लोह हिमोग्लोबिन तयार होण्यासाठी आवश्यक आहे. लोह कमी पडल्याने लोह-अभावजन्य रक्तक्षय होऊ शकतो. डाळी, पालेभाज्या व मांस यात लोह मिळते. आयोडीन थायरॉईड ग्रंथीसाठी आवश्यक आहे. त्याच्या कमतरतेने गलगंड होऊ शकतो. आयोडीनयुक्त मीठ हा एक स्रोत आहे.

अन्नातील घटक ओळखणे

अन्नात आवश्यक जीवनसत्त्वे किंवा खनिजे ठरावीक प्रमाणात मिसळण्याला पोषकद्रव्यवर्धन म्हणतात. आयोडीनयुक्त मीठ हे एक उदाहरण. सर्व दुधात अतिरिक्त जीवनसत्त्व D मिसळलेले असेलच असे गृहीत धरता येत नाही. अन्नावरील लेबल तपासावे.

रासायनिक चाचण्या शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली कराव्यात.

अन्न शिजवणे, निवडणे आणि खाण्याच्या सवयी

शिजवण्याच्या पद्धतींमध्ये उकडणे, वाफवणे, भाजणे आणि तळणे येते. भाज्या कापण्यापूर्वी धुवा. गरजेपुरते पाणी वापरा. अन्नाचा अपव्यय टाळा आणि पॅकबंद पदार्थाची तारीख, आवरण व लेबल पाहा. ऋतू, स्थानिक उपलब्धता आणि परंपरेनुसार पदार्थ बदलतात. ज्वारी, बाजरी आणि नाचणी ही पौष्टिक तृणधान्यांची उदाहरणे.

शेतकरी पिकवतात, वाहतूक व विक्री करणारे लोक अन्न आपल्यापर्यंत पोहोचवतात आणि घरात किंवा शाळेत त्यापासून जेवण तयार होते. शालेय पोषणासाठी पीएम पोषण ही योजना आहे. भारतीय अन्नसुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाला FSSAI म्हणतात.