GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 8 — जलचक्र

पृथ्वीचे पाणी समुद्र, नद्या, जमीन, सजीव आणि वातावरण यांत सतत फिरते. या अखंड प्रक्रियेला जलचक्र म्हणतात. सूर्याची उष्णता पाणी बाष्पात बदलण्यास मदत करते. गुरुत्वाकर्षणामुळे पाऊस खाली पडतो आणि पाणी उताराने वाहते.

पाण्याच्या अवस्था

प्रक्रिया	अवस्थांतर	उष्णता
वितळणे	घन बर्फ → द्रव पाणी	घेतली जाते.
गोठणे	द्रव पाणी → घन बर्फ	सोडली जाते.
बाष्पीभवन	द्रव पाणी → जलबाष्प	घेतली जाते.
सांद्रीभवन किंवा संघनन	जलबाष्प → द्रव पाणी	सोडली जाते.

जलबाष्प हा पाण्याचा अदृश्य वायुरूप प्रकार आहे. गरम पाण्याजवळ दिसणाऱ्या पांढऱ्या धुक्यात सूक्ष्म द्रवथेंब असतात. सामान्य वायुदाबाला शुद्ध पाणी 0°C ला गोठते आणि 100°C ला उकळते. बाष्पीभवन पृष्ठभागावर कमी तापमानालाही होते.

बाष्पीभवनाचा वेग आणि थंडावा

आर्द्रता — हवेतील जलबाष्पाचे प्रमाण.

घटकातील बदल	बाष्पीभवनावर परिणाम	दैनंदिन उदाहरण
तापमान वाढते.	वेग वाढतो.	ओले कपडे उन्हात लवकर वाळतात.
उघड्या पृष्ठभागाचे क्षेत्र वाढते.	वेग वाढतो.	समान पाणी पेल्यापेक्षा रुंद थाळीत लवकर आटते.
वाऱ्याचा वेग वाढतो.	वेग वाढतो.	वाऱ्यात ओले कपडे लवकर वाळतात.
हवेतील आर्द्रता वाढते.	वेग कमी होतो.	दमट हवेत कपडे उशिरा वाळतात.

बाष्पीभवन होताना पाणी आजूबाजूची उष्णता घेते. त्वचेवरील घाम वाळताना त्यामुळे थंडावा मिळतो. मातीच्या मडक्यातून बाहेर आलेले थोडे पाणी बाष्परूप होते. त्यामुळे आतले पाणी थंड होण्यास मदत होते. वनस्पतींच्या पानांमधूनही बाष्प बाहेर पडते. त्याला बाष्पोत्सर्जन म्हणतात.

ढग आणि वृष्टी

हवेतील जलबाष्प थंड झाल्यावर त्याचे सूक्ष्म थेंब बनतात. याला सांद्रीभवन म्हणतात. थंड पेल्याच्या बाहेर दिसणारे थेंब हवेतील जलबाष्पापासून तयार होतात. गवत किंवा पानांवर तयार झालेल्या अशा थेंबांना दव म्हणतात. ढगांमध्ये पाण्याचे सूक्ष्म थेंब किंवा हिमस्फटिक असतात.

ढगांतले मोठे थेंब किंवा हिमकण जमिनीवर पडणे म्हणजे वृष्टी (वर्षण). पाऊस द्रवरूप थेंबांचा, हिमवृष्टी हिमकणांचा, तर गारपीट बर्फाच्या गोळ्यांचा वर्षाव आहे. खाली येताना गोठलेल्या पावसाचे लहान कण आणि ढगात थर वाढून तयार झालेल्या गारा वेगळ्या आहेत.

पाणी जमिनीवर आणि जमिनीखाली

पडलेले पाणी काही भागांत नाल्यांतून व नद्यांतून समुद्राकडे वाहते. काही पाणी मातीमध्ये मुरते. मातीच्या रिकाम्या जागांत आणि खडकांच्या फटीत साठलेले पाणी म्हणजे भूजल. पाणी खोलवर झिरपल्याने भूजलाचे पुनर्भरण होते. भूजलाने भरलेल्या भागाची वरची सीमा म्हणजे भूजलपातळी. विहिरी, कूपनलिका आणि झरे हे भूजलाशी संबंधित आहेत.

सूर्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन होते.
जलबाष्प थंड होऊन थेंब किंवा हिमस्फटिक बनतात.
पाऊस, हिम किंवा गारांच्या रूपात पाणी खाली येते.
पाणी वाहते, जमिनीत मुरते किंवा साठते. त्यातील काही पुन्हा बाष्प बनते.

गोडे पाणी मर्यादित आहे