GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 17 — पाणी आणि मातीचे संवर्धन

संवर्धन म्हणजे नैसर्गिक साधनसंपत्ती जपणे आणि तिचा विचारपूर्वक वापर करणे. पाणी आणि सुपीक माती दोन्ही शेतीसाठी आवश्यक आहेत. पाणी वेगाने वाहून गेले तर भूजलाचे पुनर्भरण कमी होते आणि माती वाहून जाऊ शकते.

पाणीटंचाई आणि भूजल

गोडे व वापरण्यायोग्य पाणी मर्यादित आहे. कमी पाऊस, गळती, प्रदूषण आणि भूजलाचा जास्त उपसा यामुळे टंचाई वाढते. पाऊस माती व खडकांच्या फटीत मुरतो. पाणी साठवू व वाहू शकणाऱ्या जमिनीखालच्या थराला भूजलधारक थर म्हणतात.

पाऊसपाणी साठवणे आणि जिरवणे

छतावरील पाणी पन्हाळे व नळ्यांनी गाळणीकडे नेले जाते. गाळलेले पाणी टाकीत साठवता येते किंवा पुनर्भरण खड्ड्यातून जमिनीत जिरवता येते. टाकी आणि छप्पर स्वच्छ ठेवावे. पिण्यासाठी वापरण्यापूर्वी पाण्याची सुरक्षितता तपासावी.

जलाशयांतील साचलेला गाळ योग्य पद्धतीने काढल्यास साठवणक्षमता वाढते.

पायऱ्यांची विहीर — पाण्यापर्यंत उतरण्यासाठी पायऱ्या असलेली खोल विहीर. पावसाचे आणि आसपासच्या भूस्तरांतून झिरपणारे पाणी यात साठते.

उदाहरण — तूरजी का झालरा — जोधपूर, राजस्थान.

पाण्याचा कार्यक्षम वापर

ठिबक सिंचनात पाणी थेंबाथेंबाने मुळांजवळ दिले जाते. तुषार सिंचनात पाणी फवाऱ्याने पसरवले जाते. पिकाचा प्रकार, माती आणि पावसाप्रमाणे योग्य पद्धत निवडतात. घरात नळ बंद करणे, गळती दुरुस्त करणे आणि योग्य ठिकाणी पाण्याचा पुनर्वापर करणे उपयोगी आहे. वापरलेले पाणी प्रक्रिया करून योग्य कामासाठी पुन्हा वापरणे म्हणजे पुनर्चक्रण. पक्ष्यांसाठी ठेवलेले पाणी नियमित बदलावे.

मातीची निर्मिती आणि सुपीकता

खडकांची दीर्घकाळ झीज होऊन बारीक कण तयार होतात. त्यात कुजलेल्या सजीवांचे अवशेष, पाणी आणि हवा मिसळून माती तयार होते. कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांना ह्युमस म्हणतात. गांडुळे आणि सूक्ष्मजीव सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन किंवा मिश्रण करण्यास मदत करतात.

मातीचा प्रकार, ओलावा आणि परिस्थितीनुसार ही प्रमाणे बदलतात.

मातीची धूप आणि संरक्षण

पाणी किंवा वाऱ्यामुळे मातीचा वरचा थर वाहून जाणे म्हणजे धूप. मुळे माती धरून ठेवतात. उतारावर समपातळीला आडवे बांध घातल्यास पाणी हळू वाहते. पायऱ्यांची शेती पाणी व माती थांबवण्यास मदत करते.

आच्छादक पीक जिवंत वनस्पतींचे आवरण तयार करते. आच्छादनात पेंढा किंवा पालापाचोळा पसरवतात. दोन्हीमुळे पावसाच्या थेंबांचा मातीवर थेट परिणाम कमी होतो. पिकांची फेरपालट, कंपोस्ट आणि योग्य खतवापर सुपीकता टिकवायला मदत करतात. प्लास्टिक, रसायने आणि प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी जमिनीत टाकू नये.

उपक्रम आणि महत्त्वाचे दिवस

महाराष्ट्रातील जलयुक्त शिवार मृद व जलसंधारणावर भर देते. अटल भूजल योजना लोकसहभागातून भूजल व्यवस्थापनावर, तर मिशन अमृत सरोवर तलावांची निर्मिती आणि पुनरुज्जीवनावर भर देते. 22 मार्च जागतिक जल दिन आणि 5 डिसेंबर जागतिक मृदा दिन. उत्तराखंडच्या प्रदेशात चिपको चळवळीत लोकांनी झाडांना मिठी मारून वृक्षतोडीला विरोध केला.