GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 13 — पचन संस्था

अन्नातील मोठे व गुंतागुंतीचे घटक शरीराला वापरता येतील अशा साध्या रूपात बदलतात. याला पचन म्हणतात. तोंडापासून गुदद्वारापर्यंतचा सलग मार्ग म्हणजे पचनमार्ग.

अन्नाचा मार्ग आणि पोषणाचे टप्पे

तोंड → ग्रसनी → ग्रासिका → जठर → लहान आतडे → मोठे आतडे → मलाशय → गुदद्वार.

1. अन्नग्रहण — अन्न तोंडाने घेणे.
2. पचन — अन्नातील घटक साध्या रूपात बदलणे.
3. शोषण — पचलेले घटक आतड्याच्या भिंतीतून शरीरात जाणे.
4. सात्मीकरण — शोषलेले घटक पेशींनी वापरणे.
5. मलविसर्जन — न पचलेला उरलेला भाग शरीराबाहेर टाकणे.

तोंड, दात आणि ग्रासिका

दात अन्नाचे तुकडे करतात. जीभ घासात लाळ मिसळते व गिळायला मदत करते. अन्नातील पिष्टमय पदार्थांचे पचन लाळेतील टायलीन, म्हणजे लाळेतील अमायलेज, सुरू करते.

दुधाचे दात पूर्ण संचात 20 असतात. अक्कलदाढांसह कायमच्या दातांचा पूर्ण संच 32 असतो. गिळलेला घास ग्रासिकेच्या स्नायूंच्या लहरींसारख्या आकुंचनाने जठराकडे ढकलला जातो.

जठर आणि पाचक ग्रंथी

जठर अन्न ढवळून जठररसात मिसळते. आम्लयुक्त वातावरणात पेप्सिन नावाचे विकर प्रथिनांचे पचन सुरू करते. विकर म्हणजे शरीरातील विशिष्ट रासायनिक बदल घडण्यास मदत करणारा घटक.

पित्तरस चरबीचे बारीक थेंब होण्यास मदत करतो. स्वादुरस आणि आतड्यातील पाचक स्राव अन्नातील घटकांचे पचन पुढे चालू ठेवतात.

लहान आणि मोठे आतडे

लहान आतड्यात पचनाचा मोठा भाग पूर्ण होतो आणि पोषकद्रव्ये शोषली जातात. आतील भिंतीवरील बोटांसारख्या सूक्ष्म उंचवट्यांना रसांकुर म्हणतात. ते शोषणासाठी पृष्ठभाग वाढवतात. अनेक पोषकद्रव्ये रक्तात जातात. चरबीच्या पचनातून मिळणाऱ्या काही पदार्थांचे वहन प्रथम लसिकावाहिन्यांतून होते.

मोठे आतडे उरलेल्या पदार्थांमधून पाणी आणि काही क्षार शोषते. मल मलाशयात तात्पुरता साठतो. बृहदांत्राचे आरोही, आडवे, अवरोही आणि सिग्मॉइड असे 4 मुख्य भाग आहेत.

पचनासाठी चांगल्या सवयी

अन्न नीट चावणे, तंतुमय पदार्थ व सुरक्षित पाणी घेणे, नियमित हालचाल आणि दातांची निगा या सवयी उपयोगी आहेत.