GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 12 — श्वसन संस्था

श्वासोच्छ्वास म्हणजे हवा शरीरात घेणे आणि बाहेर सोडणे. श्वसन संस्था हवेतला ऑक्सिजन रक्तापर्यंत पोहोचवते आणि पेशींमध्ये तयार झालेला कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकण्यास मदत करते.

हवेचा मार्ग

नाकपुड्या → नाकपोकळी → ग्रसनी → स्वरयंत्र → श्वासनलिका → श्वसनी → श्वसनिका → वायुकोश.

नाकातील केस व चिकट स्राव काही धुळीचे कण अडवतात. नाकपोकळीत हवा ओलसर व उबदार होते. घशातील सामायिक भागाला ग्रसनी म्हणतात. घास गिळताना झडप श्वासनलिकेच्या प्रवेशाचे संरक्षण करण्यास मदत करते. स्वरयंत्रातील स्वरपट्ट्यांच्या कंपनामुळे आवाज तयार होतो.

श्वासनलिकेच्या 2 मुख्य शाखांना श्वसनी म्हणतात. प्रत्येकी 1 शाखा एका फुफ्फुसात जाते. त्यातून बारीक श्वसनिका तयार होतात. त्यांच्या टोकांना हवाभरल्या सूक्ष्म पिशव्या असतात. त्यांना वायुकोश म्हणतात.

फुफ्फुसे आणि वायुविनिमय

उजव्या फुफ्फुसाचे 3 खंड आणि डाव्या फुफ्फुसाचे 2 खंड असतात. हृदयासाठी जागा असल्याने डावे फुफ्फुस तुलनेने लहान असते. बरगड्या संरक्षण देतात. फुफ्फुसावरणातील थोडा द्रव हालचालीतील घर्षण कमी करतो.

वायुकोशांच्या पातळ भिंतींलगत बारीक रक्तवाहिन्या असतात. ऑक्सिजन वायुकोशातून रक्तात जातो. कार्बन डायऑक्साइड रक्तातून वायुकोशात येतो आणि श्वासासोबत बाहेर जातो. तांबड्या रक्तपेशींतील हिमोग्लोबिन ऑक्सिजन वाहून नेण्यास मदत करते.

श्वास घेताना आणि सोडताना

फुफ्फुसांच्या खाली असलेला घुमटाकार स्नायू म्हणजे श्वासपटल.

पेशीश्वसन आणि श्वासाचा दर

पेशी अन्नातील घटकांपासून ऊर्जा मुक्त करतात. याला पेशीश्वसन म्हणतात. ऑक्सिजन वापरणाऱ्या प्रक्रियेत ग्लुकोजपासून कार्बन डायऑक्साइड, पाणी आणि ऊर्जा मिळते. ही प्रक्रियेची शब्दांत रूपरेषा आहे.

हवा आत घेणे आणि बाहेर सोडणे मिळून 1 श्वासाचे चक्र होते. विश्रांतीत निरोगी प्रौढाचा दर साधारण 12–20 चक्रे प्रति मिनिट असतो. मुलांचा दर वयानुसार बदलतो. धावताना ऊर्जेची गरज वाढते आणि श्वास अधिक वेगाने होतो.

इतर सजीव आणि श्वसनाचे आरोग्य

मासे कल्ल्यांनी, तर व्हेल व डॉल्फिन फुफ्फुसांनी श्वसन करतात. वनस्पतींच्या पेशीही दिवसरात्र श्वसन करतात. धूर आणि तंबाखू टाळणे, धुळीचा संपर्क कमी करणे आणि नियमित हालचाल करणे श्वसन संस्थेसाठी उपयुक्त आहे.