GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 19 — राज्ये आणि राजधान्या

राजधानी म्हणजे प्रशासनाची प्रमुख कामे जिथून चालतात ते शहर. भारतात 28 राज्ये आणि 8 केंद्रशासित प्रदेश आहेत. भारताची राष्ट्रीय राजधानी नवी दिल्ली आहे. राज्याची आणि देशाची राजधानी या वेगळ्या संकल्पना आहेत.

राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश

राज्यात राज्य सरकार असते. केंद्रशासित प्रदेशाच्या प्रशासनात केंद्र सरकारची थेट भूमिका असते. काही केंद्रशासित प्रदेशांना विधानसभा असते. खालील गट नकाशात प्रदेश ओळखायला मदत करतात.

राज्ये आणि त्यांच्या राजधान्या

उत्तर भागातील राज्ये

राज्ये लक्षात ठेवण्यासाठी पुढील 6 अभ्यासगट वापरले आहेत.

चंदीगड ही पंजाब व हरियाणाची सामायिक राजधानी; स्वतः केंद्रशासित प्रदेश आहे.

मध्य भागातील राज्ये

उत्तराखंडच्या तात्पुरत्या व उन्हाळी राजधानीची माहिती पुढील विशेष राजधानीच्या तक्त्यात आहे.

पूर्व भागातील राज्ये

पश्चिम भागातील राज्ये

मुंबईला भारताची आर्थिक राजधानी म्हणतात.

दक्षिण भागातील राज्ये

2026 मध्ये केरळ राज्याचे अधिकृत नाव केरळम् झाले; राजधानी तिरुवनंतपुरमच आहे.

ईशान्य भागातील राज्ये — भाग 1

ईशान्य भागातील राज्ये — भाग 2

ईशान्य भारत = 7 भगिनी राज्ये + सिक्कीम.सिक्कीमचा 7 भगिनी राज्यांत समावेश होत नाही.

केंद्रशासित प्रदेश आणि त्यांच्या राजधान्या

विशेष राजधान्या

चंदीगड पंजाब आणि हरियाणा दोन्हींची राजधानी असून तो स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेश आहे. हिमाचल प्रदेशात शिमला आणि दुसरी राजधानी धर्मशाला आहे. महाराष्ट्राची राजधानी मुंबई आहे. नागपूर येथे हिवाळी अधिवेशन भरते. उत्तराखंडमध्ये देहरादून तात्पुरती राजधानी आणि गैरसैंण उन्हाळी राजधानी आहे.

प्रशासकीय बदल आणि नावे

• 31 ऑक्टोबर 2019 रोजी पूर्वीच्या जम्मू आणि काश्मीर राज्याचे जम्मू आणि काश्मीर व लडाख असे 2 केंद्रशासित प्रदेश झाले.
• 26 जानेवारी 2020 रोजी दादरा आणि नगर हवेली व दमण आणि दीव यांचे विलीनीकरण झाले.
• 2000 मध्ये छत्तीसगड, उत्तराखंड आणि झारखंड ही 3 राज्ये निर्माण झाली. 2 जून 2014 रोजी तेलंगणा निर्माण झाले. हैदराबाद तेलंगणाची, तर अमरावती आंध्र प्रदेशाची राजधानी आहे.
• बॉम्बे → मुंबई, मद्रास → चेन्नई, कलकत्ता → कोलकाता, बंगलोर → बेंगळुरू आणि पोर्ट ब्लेअर → श्री विजय पुरम ही जुन्या व सध्याच्या नावांची जोड आहे.