GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 22 — सण आणि उत्सव

सणांचा काळ कसा ठरतो?

शेतीची कामे, ऋतू, धार्मिक परंपरा आणि राष्ट्रीय घटना यांच्याशी वेगवेगळे सण जोडलेले आहेत. चांद्र पंचांगावर आधारलेल्या सणांच्या इंग्रजी तारखा दरवर्षी बदलू शकतात. पौर्णिमेला चंद्र पूर्ण गोल दिसतो. अमावास्येला तो सामान्यतः दिसत नाही. महाराष्ट्रातील पंचांगानुसार होलिकादहन फाल्गुन पौर्णिमेला, तर दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला होते.

शेती आणि सुगीचे सण

सुगी म्हणजे पिके काढण्याचा काळ. सुगीचा महिना पीक आणि प्रदेशानुसार बदलतो.

आसामचे 3 बिहू शेतीच्या टप्प्यांशी जोडलेले आहेत. एप्रिलमधील रोंगाली किंवा बोहाग बिहू नववर्ष व नवीन कृषी हंगामाच्या स्वागताचा आहे. ऑक्टोबरमधील कोंगाली किंवा काती बिहू पिके वाढत असताना येतो. जानेवारीतील भोगाली किंवा माघ बिहू काढणीनंतर येतो. त्याच्या पूर्वसंध्येला उरुका साजरा करतात आणि एकत्र भोजन करतात.

ओडिशातील रज पर्व पावसाळ्याच्या आगमनाशी आणि भूमीशी, तर पश्चिम ओडिशातील नुआखाई नवीन धान्याच्या स्वागताशी जोडलेला आहे. महाराष्ट्रात बैलपोळ्याला शेतीत मदत करणाऱ्या बैलांचा सन्मान करतात. नारळी पौर्णिमेला किनारपट्टीवरील कोळी समाज समुद्राला नारळ अर्पण करतो.

नववर्ष, वसंत आणि प्रादेशिक परंपरा

प्रमुख धार्मिक सण

• गणेशोत्सव भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला सुरू होतो. घरांत आणि सार्वजनिक मंडपांत गणपतीची स्थापना करतात.
• दिवाळीत दिवे लावतात. लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज यांची निमित्ते वेगवेगळी आहेत.
• होलिकादहन, धुळवड आणि रंगपंचमी हे वेगवेगळे दिवस आहेत. फाल्गुन पौर्णिमेला होलिकादहन, त्याच्या दुसऱ्या दिवशी धुळवड आणि पुढे फाल्गुन वद्य पंचमीला रंगपंचमी येते.
• महाशिवरात्री शिवपूजेशी, तर वसंतपंचमी वसंताच्या स्वागताशी व सरस्वतीपूजेशी जोडली जाते.
• नवरात्रात गुजरातमध्ये गरबा, पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजा आणि तेलंगणात फुलांचा बथुकम्मा उत्सव प्रसिद्ध आहेत. तेलंगणातील बोनालू ही देवीपूजेची वेगळी परंपरा आहे. नवरात्रानंतरचा दसरा विजयादशमी म्हणूनही ओळखतात. महाराष्ट्रात आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून देतात.
• ईद-उल-फितर रमजानच्या उपवासांच्या समारोपाचा सण. चंद्रदर्शनानुसार तारीख बदलू शकते. ईद-उल-अजहा त्यागाच्या स्मरणाशी जोडलेली आहे.
• ख्रिसमस 25 डिसेंबरला येशू ख्रिस्तांच्या जन्माच्या स्मरणार्थ साजरा होतो. गुड फ्रायडे त्यांच्या क्रूसावरील मृत्यूचा स्मरणदिन. त्यानंतरच्या रविवारी ईस्टर हा ख्रिस्ती श्रद्धेनुसार पुनरुत्थानाचा सण आहे.
• गुरु नानक जयंती, महावीर जयंती आणि बुद्ध पौर्णिमा या अनुक्रमे शीख, जैन आणि बौद्ध परंपरांशी जोडलेल्या आहेत. गुरुद्वाऱ्यातील लंगर म्हणजे सर्वांसाठी विनामूल्य सामूहिक भोजन.

रक्षाबंधनाला राखी बांधतात. गुरुपौर्णिमेला गुरुंविषयी आदर व्यक्त करतात. रामनवमीला रामजन्माचे आणि जन्माष्टमीला कृष्णजन्माचे स्मरण करतात. आषाढी एकादशी पंढरपूरच्या वारीशी जोडलेली आहे.

यात्रा, मेळे आणि कुंभमेळा

यात्रा अनेकदा ग्रामदैवताच्या पूजेनिमित्त भरते. राजस्थानमधील पुष्करचा मेळा उंटांसाठी प्रसिद्ध आहे. कुंभमेळा खालील 4 ठिकाणी भरतो. प्रत्येक ठिकाणी पूर्ण कुंभाचे चक्र साधारण 12 वर्षांचे असते.

गर्दीत मोठ्यांसोबत राहावे. मदतीसाठी स्वयंसेवक किंवा ‘हरवले–सापडले’ केंद्र गाठावे. उत्सवानंतर फुले व पाने वेगळी गोळा करून त्यांचे कंपोस्ट खत करता येते.

लक्षात ठेवण्यासारख्या जोड्या

तांदळाचे पिठा बिहूत, गुजिया होळीत आणि प्लम केक ख्रिसमसमध्ये अनेक ठिकाणी बनवतात. छप्पन भोग म्हणजे 56 पदार्थांचा नैवेद्य किंवा खास भोजनमांडणी.