GanitPlus · परिसर अभ्यास

प्रकरण 21 — विविध भूप्रदेश

पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या नैसर्गिक आकाराला भूरूप म्हणतात. पर्वत, पठार, मैदान, वाळवंट, किनारा आणि बेट यांची उंची, पाणी, हवामान व सजीवसृष्टी वेगवेगळी असते.

उंच भूभाग आणि दऱ्या

पर्वत सभोवतालच्या भागापेक्षा खूप उंच असतो. टेकडीची उंची तुलनेने कमी असते. पर्वत किंवा टेकड्यांमधील खोलगट भाग दरी. सभोवतालपेक्षा उंच पण वरून विस्तीर्ण आणि तुलनेने सपाट भाग पठार.

पठाराच्या कड्यावरून नदीचे पाणी खाली कोसळल्यास धबधबा तयार होतो. व्हिक्टोरिया धबधबा झांबेझीवर, हुंडरू सुवर्णरेखेवर आणि जोग शरावतीवर आहे.

मैदाने आणि नद्या

मैदान म्हणजे तुलनेने सपाट, विस्तीर्ण प्रदेश. नद्या आणलेला गाळ साचून गाळाची मैदाने तयार होऊ शकतात. सपाट जमीन, पाणी आणि सुपीक गाळामुळे अनेक मैदानांत शेती, रस्ते आणि मोठ्या वस्त्या विकसित झाल्या आहेत. गंगा आणि ब्रह्मपुत्रेची मैदाने ही भारतीय उदाहरणे आहेत.

वाळवंट

वाळवंटाची मुख्य ओळख म्हणजे अत्यल्प पर्जन्य. वाळवंट उष्ण किंवा थंड असू शकते. वाऱ्याने वाळू साचून टेकड्या तयार होतात. वाळवंटात जिथे पाणी उपलब्ध आहे आणि वनस्पती वाढतात त्या ठिकाणाला मरूद्यान म्हणतात.

निवडुंगाच्या जाड खोडात पाणी साठते. उंटाच्या कुबडीत चरबी साठते. रुंद पाय वाळूत चालायला मदत करतात. थंड वाळवंटात दोन कुबड्यांचा बॅक्ट्रियन उंट आढळतो. पाण्याची उपलब्धता व ऋतूनुसार वस्ती आणि कामे बदलतात.

किनारे, बेटे आणि द्वीपकल्प

समुद्राला लागून असलेला भूभाग किनारपट्टी. बंदरे, मासेमारी, मिठागरे आणि पर्यटन हे किनारी व्यवसाय. खारफुटी अनेक किनारी सजीवांना अधिवास देते आणि काही ठिकाणी लाटांचा परिणाम कमी करण्यास मदत करते.

चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेली जमीन बेट, तर अनेक बेटांचा समूह द्वीपसमूह. तीन बाजूंनी पाणी आणि एका बाजूने मुख्य भूमीला जोडलेला भूभाग द्वीपकल्प. अंदमान–निकोबार बंगालच्या उपसागरात आणि लक्षद्वीप अरबी समुद्रात आहे. इंदिरा पॉइंट ग्रेट निकोबारवर आहे. कन्याकुमारी भारतीय मुख्य भूभागाचे दक्षिण टोक आहे.

2025 च्या पुनर्मापनानुसार भारताची किनारपट्टी सुमारे 11,098.81 किमी आणि महाराष्ट्राची 877.97 किमी आहे.

भूप्रदेश आणि स्थानिक जीवन

प्रदेशानुसार खाद्यपदार्थ, पोशाख आणि व्यवसाय बदलतात. कोकणात भात, नारळ व मासे यांचा उपयोग आढळतो. राजस्थानच्या कोरड्या प्रदेशात बाजरीसारखी पिके महत्त्वाची. प्राचीन तमिळ साहित्यातील कुरिंजी डोंगराळ भागाशी, नेयतल किनाऱ्याशी आणि पालै कोरड्या भूभागाशी जोडले जाते.